خلاصه کردن همه یا بخشهایی از کتاب یا هر نوع اثر مکتوب، به ویژه متون ادبی و تاریخی. عمدهترین هدف تلخیص کننده، تهیهی فشرده یا چکیدهای از متن اصلی است. تلخیص معمولا با ساده نویسی همراه است؛ اما تفاوتی بنیادی با آن دارد. در سادهنویسی، زبان و سبک…
گنجواژه – تزاروس حوزه کودک و نوجوان
گنجواژه – تزاروس حوزه کودک و نوجوان
نوعی از فانتزی که تاریخ نه برمبنای سندهای مشخص تاریخی که بیشتر بر پایهی تخیل فردی نویسنده و دادههای اساطری و یا ذهنیت عامه ساخته میشود.
فانتزی هستی شناختی یا فلسفی، به پرسش های که آدم ها درگیر آن هستند از طریق روایتی تخیلی پاسخ می دهد. و یا رازهای هستی و فلسفی را مطرح می کند
اگر چه کتابهای تصویری داستانی شامل تصاویر زیادی است، اما خط داستانی متن نیز در آنها قوی است. در یک کتاب تصویری خوب داستانی، متن و روایت تصویری یکدیگر را کامل میکنند. به گونهای که کودکان نمیتوانند بدون متن، داستان را بفهمند. تصویرها با خط…
بیشتر کتابهای کودکان مصور هستند. اما همهی کتابهای مصور تصویری نیستند. کتابهای تصویری از راه یک رشته تصاویر زیاد، همراه با متنی کمابیش اندک یا بدون متن، اطلاتی را منتق کرده یا داستانی را بازگو میکنند(پری نودلمن، ۱۹۸۸).در کتابهای تصویری، تصاویر…
تهیهی یک نمونهی چاپی از طرحی که غالبا با رنگ مادهی روغنی بر صفحهی فلزی اجرا شده باشد. با این روش میتوان بافتهای گوناگون و پیشبینی نشدهای بدست آورد. امروزه از سطح صیقلی مثلا شیشه نیز به جای صفحهی فلزی استفاده میکنند.
چاپ به معنای عام، عمل یا فن نقش برگردانی و تکثیر نقش است که سابقهای بس قدیمی دارد. ولی آنچه در اینجا مورد نظر است چاپ در معنای فرآیندهای هنری مبتنی بر انواع حکاکی است که از اواخر سدهی پانزدهم در اروپا رایج شدند و به تدریج تنوع یافتند.عمده ترین روش…
اصطلاحی که به تصویرهای تک رنگ، دو بعدی و دارای مرز مشخص و صریح (به صورت تیره بر زمینهی روشن یا برعکس) اطلاق میشود.
حوزهای در هنرهای بصری که اساسا طراحی مواد چاپ شدنی (تصاویر، نقوش و نوشتهها) را در بر میگیرد.
گونهای بازنمایی تصویری یا نقش آفرینی است، عمدتا با تاکید بر عنصر خط. ممکن است ترسیم مقدماتی برای نقاشی یا مجسمه باشد، یا اثر هنری مستقلی به شمار آید. در باختر زمین، ابزارهای متداول طراحی عبارت بودند از: ذغال، مداد گچی، مداد و قلم (ولی گاه، آبمرکب…
(گچ رنگی). وسیلهای برای نقاشی و طراحی که از اختلاط رنگیزههای خشک با صمغ به صورت قلمهی گچی نرم یا مداد رنگی ساخته میشود. اصطلاح پاستل را در مورد روش کار با این وسیله، و نقاشی پدید آمده با آن نیز به کار میبرند.
(قلم رنگ افشان). دستگاهی است که بیشتر توسط هنرمندان گرافیک و تجارتی برای افشاندن رنگ ماده یا روغن جلا به کار برده میشود. با این وسیله میتوان سطوح وسیعی از رنگ تخت ، تدرج رنگ سایه، و یا خطهای نسبتا ظریف ایجاد کرد.
رنگ مادهای کدر و پوشاننده، ولی محلول در آب است (آن را رنگ مادهی پستر نیز نامیدهاند) غالبا برای ایجاد سطحهای رنگی تخت از این رنگ ماده استفاده میشود، ولی میتوان جلوههایی همانند رنگ روغنی را از آن بدست آورد. نگارگران قدیم ایرانی از رنگ مادهای…
از انواع اشعار عامیانه به شمار می آیند که در آن ها معنا و مقصود خاصی دنبال نمی شود بلکه تنها نوعی بازی کلامی است. این شعرهای منظوم بیمعنی، جانشین منطقی شعرهای کودکانهاند که میتوانند شور و شوق کودکان را نسبت به شعر برانگیزند. این شعرها به کمک وزن…
گروهی دیگر از ترانههای کودکانه موقعیتی، ترانه - نیایشها هستند که به اندیشههای اسطورهای ایرانیان نزدیکاند، زیرا در این ترانه- نیایشها هم پیوند طبیعت و انسان، دوستانه و مهرآمیز است. درونمایه اساطیری ترانه نیایشها، نشان دیرینگی آنها است.…
درونمایه اصلی ترانه - نوازشها، ناز و نوازش کودک است. این ترانهها، به شعر ناب کودک امروز بسیار نزدیک است. ترانه نوازشها به سه گروه ترانه - نوازش های بدون بیان جنسیت، ترانه - نوازش پسرانه و ترانه - نوازش دخترانه بخش میشوند. ترانه - نوازشها…
گونه ای از ترانه هاست که در زمان های ویژه ای همچون جشن ها و عیدها خوانده می شود. این ترانه ها ممکن است با اجرای نمایشی یا بدون اجرای نمایشی باشند.
بعضی از ترانههای مردمی، ویژه آموزش کودکان بوده است. این ترانهها را باید شکلهای نخستین کتابهای شمارآموز (عدد آموز) یا آموزش الفبای امروزی، دانست.
تخیل مکان و زمان، تخیل ابعاد است. انسان همیشه محاط در ابعاد است. دو بعد زمان و مکان هستی انسان را ممکن میسازند. تخیل مکانی تخیل بستر (زمینه) و تخیل زمانی تخیل گذار است. در تخیل مکانی بستری که کنشگر درون آن است و یا مورد توجه اوست، تصویر میشود و…
کنش به عنوان یکی از عناصر اصلی ساختار داستانی به تخیل نویسنده جهت میدهد و بار آن را به خود منتقل میکند. تخیل کنشی، تخیل حرکت است و تفاوت آن با تخیلهای دیگر مثل شخصیتها در این است که نفس وجودی آن را همین حرکت میسازد.
تخیل کنشگری یا تخیل شخصیتها که محور دیگری از تصویرهای تخیلی داستان را میسازد، تخیل صورت است. تخیل صورت، تخیل ترکیب اجزا و اشکال موجود است برای رسیدن به شکلی تازه. اژدها که یکی از کنشگران افسانهها است، این بعد از تخیل صورت را به خوبی نشان میدهد.…
تخیل شی جادویی، تخیل تملک است. شی جادویی یکی از پیچیده ترین نیازهای انسانی را بیان می کند. نیاز به احاطه بر همه آنچه که موقتی، محدود و پایان پذیر است.
تخیل زبانی تخیل اندیشه است. در تخیل اندیشه، محتوای اندیشه که در قالب واژگان و زبان ارائه میشود، به وجود میآید. تخیل زبانی یعنی آفرینش زبان نو، انحراف از زبان هنجار و بازی با زبان هنجار. تمام این موارد در فانتزیها وجود دارد. به نوعی ریشه این تخیل…
هنگامیکه کودکان خواستار نقل داستان دوست داشتنی خود میشوند، معمولاً روی پیرنگ یا طرحافکنی حساب میکنند. کودکان از کتاب انتظار دارند که کتاب دارای پیرنگ خوب، طرح افکنی کافی، هیجان، تعلیق و کشمکش باشد تا علاقهمندی پدید آورد. در واقع پیرنگ حوادث و…
پانتومیم،( لالبازی) نمایش خلاقی است که هنرمند بخشی از آن را با بهره گرفتن از حرکات بدن، رفتارها و بدون استفاده از واژهها اجرا میکند.
فانتزی از جنبه بنمایه از افسانههای قومی تأثیر پذیرفتهاند. بعضی از بنمایهها و شخصیتهای فانتزی مستقیماً از افسانههای قومی گرفته شده است.
به طور مشخص بنمایه اثر، آن کنشها، شخصیتها، موضوعهایی است که حرکت داستان از آن ریشه میگیرد و به زبان دیگر بنمایهها در محدوده گرانیگاه داستان نهفته هستند.
بنگره حالت عامتری از لالایی دارد و هر نوع آواز و ترانه یا بانگی که برای خواباندن کودک به کار میرفته را در بر میگرفته است و پیش از پیدایش لالاییها از شکلهای کلیتری به نام بنگره و نانو استفاده میشده است.
بهترین راه علاقهمند ساختن کودکان به دنیای کتاب، خواندن کتاب برای آنهاست. بلندخوانی بهترین روشی است که آموزگاران در درگیر کردن دانشآموزان با ادبیات میتوانند استفاده کنند. کودکان با گوش دادن به کتابی که بلند برایشان خوانده میشود، در مییابند که…
ترانه های دوبیتی آذری که آذربایجانی ها سر قبر، در عروسی، وقت شادی و غصه، در تنهایی و میان جمع، عاشق برای معشوق، و معشوق برای عاشق، هنگام دوری از یار و دیار و مادر یا فرزند و در مقام پند و اندرز و ... بایاتی هایی با مضومونهای مناسب می خوانند، همراه…
هر تغییر در رفتار، دانش، صلاحیت و یا توانایی انسان که قابل حفظ کردن باشد و نسبت دادن آن به رشد فیزیکی یا الگوهای رفتاری موروثی میسر نباشد
این کتابها دربرگیرندهی ورقهای چاپ شده پشت مقوایی متن بودند که روی آنها پوشیده از پوستهی شفاف بود. هورنبوکها به کار آموزش خواندن و اعداد میآمدند. این کتابها به شکل راکت بودند. این کتاب ها از سدهی شانزدهم تا سدهی هژدهم متداول بود.
هنر بازنمایی که گاه واقعگرا نامیده میشود، موضوعها را به همان گونه که در زندگی روزانه هستند، تصویر میکند. هنرمندان واقعگرا نیازی نمیبینند که تصویرهای خود را درست مانند عکس بازآفرینی کنند. آنها ترکیب بندیهایی می آفرینند که فیگورهای انسانی،…
هایکو یکی از شکلهای کهن شعر ژاپنی است که از سه مصراع تشکیل شده است. مصراع اول، دارای پنج هجاست، مصراع دوم، هفت هجا دارد و مصراع آخر، پنج هجا. به نظر «آن وود» که خود از هایکو سرایان امروزی است، هفده هجای هایکو از نظم و ترتیبی برخوردار است که در…
واژهی وزن rhythm )) از rhythmos یونانی گرفته شده که به معنای جاری بودن است. ویژگی جاری بودن در شعر، اشاره به حرکت واژهها در درون آن دارد. تکیه، شمار هجاها و الگوی هجایی همه و همه برانگیزانندهی احساساتی هستند که شعر به تصویر میکشد. بسیاری از…
نوشته ای است که برای برای بازی در صحنه یا اجرا در رادیو تنظیم می شود. بهره گیری از عواملی چون طراحی، رقص، موسیقی، شعر و روایت در نمایش، گونه های گوناگون این هنر را پدید آورده است. و بیشتر گونه های هنرهای نمایش هم کم و بیش از ادبیات نمایشی بهره برده…
بازی و پیوند عاطفی کودکان با عروسک ها و نیز آیین ها و آداب اسطورهای و جادویی، که صورتک ها و پیکرک ها در همه آنها نقش دارند، مهمترین خاستگاههای نمایش عروسکی به شمار میآیند. هزاران سال از پدید آمدن عروسک های نمایشی میگذرد. در خاور زمین،…
کودکان به نمایش های سنتی- آیینی، که از دوران اساطیری و جادو باوری بر جای ماندهاند، بسیار دلبستهاند. اندرونه همه این نمایش ها از گونهای روایت ادبی برخوردار است. برخی از آیین های باستانی و سنتی ایران با ادبیات آمیخته و به شکل نمایش درآمدهاند.…
شماری از نمایشهای عامیانه، که درونمایه اندرزی دارند و به نقد روابط اجتماعی و اخلاقی میپردازند.
نقال کسی است که در قهوه خانه ها و اماکن عمومی وگذرگاه ها شاهنامه و دیگر داستان های حماسی و پهلوانی را با شیوه ای خاص بازگو می کند و در پایان کار با دور زدن در میان تماشاچیان و شنوندگان پولی از آن ها می گیرد. این کار را نقالی می گویند. کار نقالان را…
نشریه ای که توسط مدرسه ای دولتی یا خصوصی منتشر می شود و مطالب آن را دانش آموزان یا معلمان مدرسه تهیه می کنند.
جهان فانتزی به یک زبان، جهان نشانه ها است. زیرا جهان فانتزی ها تنها اعتبار زبانی دارد و اگر قرار بر شناخت جهان فانتزی باشد، آن را نمیتوان در دنیای واقعی یافت، بلکه باید در حوزه نشانههای آن بازیابی کرد. چون انسان ها نشانه ها را از هیچ و نیستی…
به طور کلی فانتزی ها کارکردی و موضوعی مثل انواع دیگر گونههای ادبی چندان گسترده نیست، بلکه این درونمایه آنهاست که میدان عمل فانتزی را گسترده میکند. موضوعهایی که بیشتر در فانتزیها به آن پرداخته میشود بر مبنای دو قطب هستی و زندگی انسان است. یک…
موزائیک، طرح یا تصویری است که از چسباندن تکهای کوچک رنگی در یک سطح، درست میشود.
این منظومه ها گرد مضمونی ویژه می گردد. البته رویکرد هر یک از شاعران به مضمون مورد نظر متفاوت است. ولی مضامین کلی این منظومه ها در هر گروه که نام خاصی دارد مشترک است. ساقی نامه ها و مغنی نامه ها، توبه نامه ها، سوگند نامه ها و ... از گروه های منظومه…
منظومه های عرفانی در دسته منظومه های موضوعی قرار می گیرد.
منظومه عاشقانه ایران با قالب های کوتاه شعر، به ویژه غزل ارتباط خاصی دارد. آنچه در غزل تنها به اشارتی بیان می شود، در منظومه به کمال تشریح می گردد؛ آنچه در غزل انتزاعی است، در منظومه صورت عینی می گیرد. چرا که در غزل مجال گسترش داستان عشق نیست و اصلا…
به معنی مباحثه و مبادله و در اصطلاح شعری است که در آن شاعر از زبان دو یا چند شخصیت که در مقابل یکدیگر قرار می گیرند، سخن بگوید و صفات هر یک را از زبان آن ها بیان کند تا سرانجام برتری یکی از آن ها ثابت شود. معمولا شاعر با مقابله با دو عنصر متضاد و…
کودکان شعرهای بذلهگویانه به نام «لیمریک» را بسیار دوست دارند. وزن و ساختار پایهای همهی لیمریکها یکسان است، بدینمعنا که همهی آنها از پنج مصراع تشکیل شدهاند. مصراعهای اول، دوم و پنجم هم قافیهاند و هر یک دارای سه ضرب برجسته هستند.
در ایران کهن، افرادی بودند که به طور حرفه ای به کار نقل و روایتگری ادبیات میپرداختند. آن ها از حافظه ای نیرومند و بیانی شیوا برخوردار بودند و به یاری بیان و تصویرهای زبانی و حرکت صورت و دست ها، مخاطبان را شیفته می کردند. گوسان واژه ای پارتی است.…
نخستین و برجستهترین ویژگی کنشهای فانتاستیک در فراطبیعی بودن یا غیرعادی بودنشان است. در یک فانتزی، سه گونه کنش یافت میشود. مبنای این طبقهبندی کنشهای انسانی است. هر کنشی که از عهده انسان برآید، کنش طبیعی است. هر کنشی که در توانایی انسان باشد،…
(تکه چسبانی) واژهی کلاژ از واژهی فرانسوی «کلر» به معنای چسباندن، گرفته شده است کلاژ تصویری ساخته شده از موادی با شکلها و بافتهای گوناگون است که بر روی یک سطح چسبانده میشود. هر جسم یا مادهای میتواند به یک سطح چسبانده شود تا طرحی را شکل دهد.…
کشمکش شخصیت اصلی با فرد دیگر
در بسیاری از کتابهای به یادماندنی ویژهی نوجوانان، طبیعت عامل تضاد است نه اجتماع و دیگر کسان. هنگامی که نویسنده به گونهای همسویه به توصیف محیط طبیعی میپردازد، خواننده، با واسطه، به جهانی سفر میکند که قوانین سخت بقا بر آن فرمان میراند.
کشمکش شخصیت اصلی با خودش«کارون لی کوهن» (۱۹۸۵) چهار اصل مهم را در گسترش کشمکش میان فرد با خودش شناسایی میکند: ۱) مشکل، ۲) درگیری، ۳) دریافت شخصی و ۴) رسیدن به آرامش و حقیقت. کوهن چنین میگوید: «در نقطهای که چیرگی بر کشمکش ممکن میشود، دو نیروی…
کشمکش زمانی آشکار میشود که رفتارها، گرایشها و ارزشهای شخصیت اصلی با جامعهی پیرامونش متفاوت است. این جامعه ممکن است گروهی از کودکان باشند که با آنها (شخصیتهای اصلی) تفاوت دارند.
در ادبیات، کشمکش سرچشمهی طبیعی پیرنگ است. به گفتهی «ربکا لوکنز»، (۱۹۹۰) ادبیات کودکان دارای چهار گونه کشمکش است: فرد علیه فرد؛ فرد علیه جامعه؛ فرد علیه طبیعت؛ فرد علیه خود. پیرنگهایی که برای کودکان خردسالتر طراحی میشوند، معمولاً دربرگیرندهی…
کتابهایی هستند که برای آشنا کردن کودکان و نوجوانان با هنر و تاثیر اجتماعی آن و تقویت حس زیبایی شناسی آنان تهیه میشود.
به نوشته ها و کتاب هایی اطلاق میشود که نویسنده یا پدیدآورنده در آنها از هدف خاص آموزشی و القایی و دادن آگاهیهای ویژه پیروی میکند.
کتاب- نوارها بسیار مورد علاقه کودکان بوده و در عین حال کاربرد آموزشی نیز دارند. نوار کاملا به اندازه طول قصه و داستان است. در یک طرف خواننده متن، با آهنگی متناسب، متن را می خواند و جایی که صفحه باید ورق بخورد از نشانه صوتی خاص استفاده می شود. کودک…
بسیاری از کتابهایی که برای رشد شناختی کودکان پیشنهاد میشود، کتابهای مفهومی هستند. این کتابها با تکیه بر تصویر، کودکان را در درک مفاهیم کمک میکنند؛ درک مفاهیم نسبتاً سادهای همچون رنگ قرمز یا شکل دایره و مفاهیم مجردتری که درک آنها برای کودکان…
امروزه کتاب گویا جای خود را در میان کودکان و حتی بزرگسالان باز کرده است و محدود به استفاده نابینایان نیست. آثار ادبی بزرگ به صورت نوار کاست، و CD تولید می شود تا علاقه مندان از کوچکترین فرصت های خود برای لذت بردن از آن ها استفاده کنند. کودکان به…
کتاب های درسی که از کاغذ چین خورده و یا مقوا درست شده بود. کتاب راکتی نیز، همانند هورن بوکها، بیشتر دربرگیرندهی حروف الفبا، اعداد و ضربالمثل و یا دعا و نیایش بودند.
کتاب درمانی سود جستن از کتاب برای تأثیر بر روند رشد و بالندگی کامل یعنی روند کنش و واکنش بین خواننده و ادبیات است. این روند برای ارزیابی شخصی، همگونی و سازگاری، همچنین رشد و هدفهای بهداشتی روانی و بالینی به کار میرود. چنین شیوهای بر آن است که…
سالهاست که الفباآموزها برای کودکان کم سن و سال جهت شناسایی اشیاء آشنا، حروف و صداها استفاده میشود. در الفباآموزها از تصویر اشیایی استفاده میشود که شناسایی آنها برای کودکان کم سن و سال آسان است و بیش از یک اسم عام ندارند. در کتاب الفباآموزی که…
کتاب های اطلاعاتی، آثاری هستند که کودک و نوجوان را مستقیما با زمینه های مختلف دانش و مهارت های بشری آشنا میکنند. هدف این آثار این است که به کودک و نوجوان، شناختی علمی از خود و جهان پیرامون بدهند و روابط علت و معلولی را برای او روشن کنند تا بتواند…
بسیاری از کتاب های اسباببازی شامل کتاب های مقوایی، کتاب های پاپ آپ. کتاب های زبانهای متحرک، کتاب های پارچهای و کتاب های پلاستیکی، کودکان را به سوی کتاب و درگیر شدن با داستان آن جلب میکنند و از این راه گنجینهی واژگانی آنها، توانایی در…
کتابهای آسان خوان به گونهای طراحی شدهاند که کودکان با داشتن مهارتهای ابتدایی سواد، بتوانند آنها را بخوانند. این کتابهای پایه، به عنوان پلی میان نوآموزان و خوانندگان کتابهای بازاری کتابخانه هستند. این کتابها نیز همچون کتابهای تصویری داستانی…
صدا جزء مهمی از شادی آفرینی در شعر است. یکی از راههایی که شاعر میتواند بر صداها تأکید بگذارد، بهره بردن از قافیهسازی است. قافیه میتواند هم در پایان بیتها و هم در میانهی آنها قرار گیرد. سرایندگان شعرهای بیمعنی، گاه واژههایی میسازند که بر…
کتابهای درسی فارسی آموز، کتابهایی هستند که کودکان پس از آموختن الفبا و واژهها، برای آموختن ادب فارسی میخواندند.
روایت های کوتاهی هستند که بیشتر شخصیت های آن ها را حیوانات و عوامل طبیعی تشکیل می دهند که نماد و تمثیلی از انسانند و رویدادهای زندگی آن ها به گونه ای است که راهنمای انسان واقع می شوند و در آخر نیز پندی مستقیم را ارائه می دهند.
منابع غیرداستان، منابعی هستند که کودک و نوجوان را مستقیما با زمینههای مختلف دانش و مهارتهای بشری آشنا میکنند.
از قالب های سنتی شعر فارسی است، و شعری را گویند که مصراع نخست آن با مصراع های زوج هم قافیه باشد. غزل «شعری است کوتاه و ناپیوسته که تأکید آن بیشتر بر توصیف صوتی و تصویری است تا حرکت نمایشی و روایی. شعر تغزلی در یونان باستان به شکل خواندن آواز همراه…
هنرمندان تصویرگر با نهادن عناصر دیداری در کنار یکدیگر تصویرهایی میآفرینند که داستان را کامل می کنند. دستور زبان دیداری در برگیرندهی عناصری چون خط، رنگ، شکل و بافت است. هنرمندان، این عناصر را در یک کل که معنایی را بیان میکند، پدید میآورند.