ماشین تجددگرایی در دوره پهلوی به خصوص پهلوی اول با سرعت بیشتری پیدا کرد. مدرنیسم و مدرنیته در تمامی ابعاد بیشتر شهرهای بزرگ ایران و تهران را فراگرفت. نهادهای مهمی مثل «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» و «شورای کتاب کودک» در این دوره پایهگذاری شد. موزه ایرانک به اهمیت این نهادها در بخش پهلوی پرداخته و نمونههای بدیعی از بازیافزارهای مردمساخت و صنعتی این دوره را برای بازدید عموم قرار داده است.
تربیت بدنی و ورزش آموزش و پرورش نوین
نخستین گامها برای تربیت بدنی و ورزش در آموزش و پرورش به سال 1290 شمسی برمیگردد. پس از آن سال 1306 قانونی به تصویب مجلس شورای ملی رسید که درس ورزش و تربیت بدنی در همه مقاطع تحصیلی اجباری شد. اما از سال 1314 با تربیت آموزگاران تربیت بدنی این قانون به صورت گسترده به اجرا درآمد.
سپاه دانش
ایده شکلگیری سپاه دانش، پاسخ به نیاز گسترده برای ریشهکنی بیسوادی در جامعه آن روز ایران بود که به نرخ 85 درصد میرسید. این ایده از پرویز ناتل خانلری ادیب برجسته بود. او پیشنهاد داد برای مبارزه با بیسوادی گسترده در روستاها از سرباز- معلمها بهره بگیرند. پس از تصویب این برنامه، جوانان دانشآموخته دوره متوسطه در هنگام خدمت سربازی، پس از یک دوره چهار ماهه آموزشی به روستاها فرستاده شدند و به عنوان آموزگار مشغول به خدمت شدند.
مدارس فرهاد و مهران
در دهه 1330 گامی بزرگ در جهت باز شدن فضا برای طرح ایدهها و اندیشههای نو در آموزش و پرورش برداشته شد. برآیند آن پایهگذاری شماری از آموزشگاههای پیشرو با ایدههای خلاق بود که از سوی آموزشگران و مربیان برجسته شکل گرفت. سرآمد این آموزشگاه ها یکی مدرسه « فرهاد » با مدیریت توران میرهادی بود و دیگری مدرسه « مهران » که توسط معصومه سهراب و یحیی مافی در آن زمان تاسیس شد. در این مدارس اندیشههای مدرن و روز آموزشی دنیا اجرا میشد.
جبار باغچهبان
جبار عسکرزاده در ایروان به دنیا آمد. پدرش معمار و قناد بود. در کودکی به خاطر سختگیری پدر از تحصیل محروم ماند اما در مسجد پیش یک روحانی علوم قرآنی آموخت. بعدها موفق به یادگیری زبان فارسی شد. باغچهبان بنیانگذار اولین آموزشگاه کودکان با نیازهای ویژه در ایران و پایهگذار نظام آموزشی ناشنوایان است. جبار باغچهبان در تبریز کودکستانی را با عنوان باغچه اطفال دایر کرد. در آنجا با سه کودک ناشنوا کارش را آغاز کرد. بعدها کارش را گسترش داد و کتابهای ویژهٔ کودکان را با نقاشیهایی که خودش میکشید، چاپ کرد.
جبار باغچهبان بنیانگذار مدارس ویژه ناشنوایان
محمد بهمن بیگی
محمد بهمنبیگی (1298-1389)، بنیانگذار و ترویجگر آموزش و پرورش عشایری، فرزند ایل قشقایی بود و در سیاهچادر به دنیا آمد. او پس از پایان دورهٔ کارشناسی حقوق در دانشگاه تهران، در زمینه برپایی مدرسههای سیّار برای کودکان ایل آغاز به کار کرد. او در این مسیر از دختران عشایری کمک گرفت و نخستین مرکز تربیت معلم عشایری را تاسیس کرد. بهمنبیگی با تهیه یک برنامه دقیق، مطابق با نیازهای ایل و بهرهگیری از تجربیات شخصی آموزش در حین کوچ به مدلی یگانه در تعلیمات عشایر رسیید او از به عنوان پدر آموزش و پرورش یاد میکنند.
بازیافزارهای مردمساخت
اسباببازیهای حلبی سنتی
محمدرضا مصطفایینیا هفتاد و هشت سال پیش در سرچشمه تهران به دنیا آمد. پدرش در خیابان حرم شاه عبدالعظیم بقالی داشت. در هفت سالگی وارد مدرسه شد اما تا کلاس چهارم بیشتر درس نخواند. در یازده سالگی فن سماورسازی و چراغسازی را نزد استاد آشتیانی آموخت. بعد از آن شروع به ساخت اسباببازی به این شیوه کرد. او انواع مدلهای ماشین آن زمان را به شکل ساده با حلب میساخت و به زائرین شاه عبدالعظیم میفروخت.
اسباببازیهای مردمساخت
شورای کتاب کودک
پایهگذاران شورای کتاب کودک و معماران نظام نهاد کودکی در ایران
تــوران میرهادی (1306-1395) نظریهپرداز آموزش و پرورش، استاد ادبیات کودکان و اندیشهمند نهادگذار که پس از جنگ جهانی دوم به فرانسه رفت و با دیدگاههای مدرن آموزش و پرورش جهان آشنا شد و در آغاز دهه 1330 در بازگشت به ایران، مدرسه فرهاد را به عنوان آموزشگاهی خلاق و پیشرو پایه گذاشت. کار شاخص میرهادی و همکاران او نهادسازی در زمینه ادبیات کودکان، کتابخانههای کودک و آموزش و پرورش خلاق بود. توران میرهادی پس از انقلاب همه زندگی خود را وقف تدوین فرهنگنامه کودکان و نوجوانان کرد.
عباس یمینیشریف (1298-1368)شاعر، نویسنده، آموزشگر و روزنامهنگار که از پیشگامان شعر کودک در ایران است. او در دهه 1320 نشریه «بازی کودکان» را راه انداخت و اولین سردبیر «کیهان بچهها» و به نوعی پایهگذار دیرپاترین نشریه کودکان ایران است. او در کنار شاعری و روزنامهنگاری برای کودکان، آموزشگر هم بود و مدرسه «روش نو» را به همراه همسرش پیش میبرد. یمینیشریف به همراه دیگر یاران، در بنیاد گذاشتن شورای کتاب کودک نقش داشت و همیشه تا هنگامی که بود، با این نهاد همکاری میکرد.
لیـلی آهــــی (ایمن) (1308-1397) یکی از برجستهترین پیشگامان تحول در نگرشهای تعلیم و تربیتی و سوادآموزی و نهادسازی ادبیات کودکان ایران است. او در دانشگاه تربیت معلم، استاد بود و درسهای روانشناسی کودک و ادبیات کودکان را برعهده داشت. به گفته ثریا قزلایاغ کار او در عرصه کتابهای درسی تحولی نو آفرید و به طور کلی شالوده کتابهای درسی را چند گام به پیش برد و سبب شد میلیونها کودک و نوجوان ایرانی از آن بهره ببرند. در گستره تحول نشر کتاب کودک صاحبنظر بود و به عنوان نویسنده بیش از سی کتاب در حوزههای نظری و ادبی تالیف کرده است. ویژگی اصلی او برخورداری از دانش نظری گسترده و ذهنی نهادگرا و بهکارگیری همزمان آن در بهسازی فرهنگی جامعه ایران بود.
توراندخت اشتیــاقی (1309-1394) یکی دیگر از چهرههای تابناک فرهنگ کودکی و آموزش و پرورش نو در ایران که کار حرفهایاش را در آموزش و پرورش از دهه 1330 آغاز کرد، به مدرسهداری پرداخت و در کنار آن همراه با دیگر همکاران، بنیاد ترویج کتابخوانی را در ایران پایه گذاشتند. اشتیاقی سالها در مدرسه عالی شمیران و دانشگاه مکاتبهای آموزش داد و در این دو مرکز کتابها و جزوههای بسیاری در زمینه کودکیاری، ادبیات کودکان و راههای ترویج خواندن نوشت و منتشر کرد.
معصومه سهراب (1304-1383)، یحیی مافی (1302-1392) دو تن از برجستهترین پیشگامان آموزش و پرورش نو و خلاق در ایران و در یک سده گذشته که مدرسهداری را از کودکستان مهر شروع کردند و به مدرسه مهران که از آموزشگاههای خلاق کودکمحور در دهه 1340 و 1350 بود، رساندند. مدیریت این دو بر مدرسه مهران، الگویی کممانند، از همکاری و همفکری بود. معصومه سهراب برنامهریز و برنامهساز بود و یحیی مافی مدیر و معمار. این دو تا آخرین سالهای زندگی یکی از ستونهای تداوم کار شورای کتاب کودک و فرهنگنامه کودکان و نوجوانان بودند.
بنیانگذاران شورای کتاب کودک
عروسکهای مدرسه مهران
مجموعه عروسکهای «مدرسه مهران» که دستساز هستند، با هدف آشنایی دانشآموزان با پوشاک ایرانیان در دورههای مختلف تاریخی به سفارش مدیران مجتمع آموزشی مهران، معصومه سهراب و یحیی مافی با دستان هنرمندی که در دهه 40 در وزارت فرهنگ و هنر به این کار مشغول بود، ساخته شد. اهمیت این مجموعه در خلاقیت بهکارگیری عروسک برای نمایش سنت پوشاک مردم ایران در دورههای گوناگون تاریخی در بستر آموزش است.
عروسکهای مدرسه مهران
اقوام
ایران، سرزمینی کهن و پهناور که در آن مردمی با فرهنگها، زبانها، گویشها و باورهای گوناگون در کنار هم زیستهاند. ایران کشوری چند فرهنگی و چند قومی است. آذریها، کردها، ترکمنها، بلوچها، عربها، گیلکها و تپورها یا مازنیها در کنار زردشتیان که باورمندان به آیین کهن نیاکان هستند، تا آسوریان و ارمنیان و ... همه در هر گوشه، فرهنگ بزرگ این سرزمین را بازتاب میدهند. این فرهنگها و زبانها باید ادبیات کودکان و فرهنگ کودکی فراتر از این میداشتند، اما سیاستهای سختگیرانهای که به ویژه از زمان پهلوی اول در پیش گرفته شد، هیچگاه اجازه نداد ادبیات کودکان قومها و فرهنگهای ایرانی آن چنان که باید، شکل بگیرد. نمونههایی که در این مجموعه هست، بخشهایی از این ویژگی چندفرهنگی کودکان و ادبیات کودکان را بازتاب میدهد.
تصویرگران
در بخش «تصویرگران» مربوط به دوره پهلوی در موزه کودکی ایرانک، روند شکلگیری تصویرگری کودک از دهه ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۰ معرفی میشود؛ دورهای که با گسترش آموزش ابتدایی و متوسطه، نیاز به کتابها و منابع آموزشیِ مصور افزایش یافت. در این زمان، هنرجویانی که از اروپا بازمیگشتند، شیوههای نوین نقاشی و تصویرگری را با خود به ایران آوردند و تأسیس هنرکده در سال ۱۳۱۹ نیز آشنایی هنرمندان جوان با گرافیک و هنر مدرن را گسترش داد.
این جریانها در کنار رشد نیاز کودکان به کتابها و نشریههای ویژه، زمینهساز شکلگیری نخستین تصویرگران کودک در ایران شد. از جمله پیشگامان این حوزه میتوان به لیلی تقیپور میلانی، جواد جوادیپور، محمد بهرامی، پرویز کلانتری، جعفر تجارتچی، مرتضی ممیز و دیگران اشاره کرد.
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان یکی از موسسههای فرهنگی در حوزه فرهنگ کودکی است که در چارچوب شکلگیری نظام نهاد کودکی ایران در بهمن ماه 1344 پایهگذاری شد. این موسسه ابتدا کار خود را با بنیاد گذاشتن کتابخانه آغاز کرد و سپس با آگاهی از این که تولید کتاب کودک بخشی جداییناپذیر از گسترش کتابخانههای کودک است، انتشارات کانون پایه گذاشته شد. در ادامه با راهاندازی شبکه کتابخانههای شهری کار خود را گسترش داد و تا سال 1348 دوازده کتابخانه ثابت در مناطق گوناگون و به ویژه جنوب شهر تهران راه انداخت که تاثیر بسزایی در طرح نیازهای کودکان به کتابخانه و ادبیات کودک داشت. کانون پرورش فکری کودکان خیلی زود حوزههای کارش را گسترش داد و به تولید فیلم سینمایی، انیمیشن، تئاتر و موسیقی کودک، آموزش نقاشی و... پرداخت. فعالیتهای کانون تنها محدود به کودکان شهری نبود و با راهاندازی کتابخانههای سیار روستایی کتاب و کتابخانه به دورافتادهترین مناطق ایران برده میشد و برای کودکان جدای از کتاب، فیلم نمایش میدادند و تئاتر اجرا میکردند. کانون پرورش فکری کودکان اکنون با بیش از هزار کتابخانه و مرکز آفرینشهای هنری و سازمانهای گوناگون در زمینه انتشارات، فیلم و تئاتر و موسیقی، تربیت کتابدار و... بزرگترین موسسه فرهنگی در حوزه کودک و نوجوان در ایران است.
مهمانهای ناخوانده نوشته فریده فرجام و تصویرگری جودی فرمانفرماییان، نخستین کتابی بود که انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر کرد.
نشریات
در موزه کودکی ایرانک ، بخشی به تاریخ نشریات کودک و نوجوان اختصاص یافته است. از نختسین نشریه های کودکان تا نشریه های پیک که در دهه 1350 نقش مهمی در آشنا کردن کودکان با ادبیات داشتند.
نشریاتی که در موزه کودکی میتوانید مشاهده کنید عبارتند از :
کیهان بچهها سال انتشار 1335- اطلاعات کودکان و نوجوانان 1335- شنگول خردسالان 1322- بازی کودکان سال 1323- مجله کودک 1323- زندگی هفتگی 1327- بازی 1328- دانشآموز 1327- نور دانش برای فرزندان 1331- نوباوگان ایران 1331- تحفه نوخردسالان ایران 1332-
ادبیات کودک ایران، همانند بسیاری از کشورها، از دل نشریات بر آمده است . نخستین شعر های کودک ابتدا در نشریهها منتشر شده اند و در دهه های ۱۳۲۰ و 1330 انتشار نشریههای ویژه کودکان، مانند «نونهالان»، «بازی کودکان»، «دانشآموز»، «کیهان بچهها» و بهویژه مجموعه نشریات «پیک»، سبب رشد داستان و شعر کودک شدند. نویسندگانی چون فردوس وزیری و شاعرانی مانند عباس یمینیشریف، محمود کیانوش و پروین دولتآبادی آثار خود را در این نشریهها منتشر میکردند و نقشی مهم در گسترش ادبیات کودک داشتند.
قسمتهای دیگر موزه را در لینکها زیر ببینید: