بخش اسلام روایات کودکی از شاهنامه، بازنمایی دوره کودکی در نسخههای خطی منحصر به فرد و چیدمان مکتبخانه، تبلور فرهنگ اسلامی در سدههای میانه را در موزه ایرانک شامل میشود.
کودکان در شاهنامه
کودکی در شاهنامه جایگاهی بنیادین دارد؛ دورانی که فردوسی آن را سرچشمه شکلگیری منش، خرد و پهلوانی میداند. بسیاری از پهلوانان بزرگ، مسیر قهرمانی خود را از همان سالهای آغازین زندگی و زیر نظر مربیانی دانا و با تغذیه و پرورش شایسته آغاز کردهاند.
موزه کودکی ایرانک در پاسداشت این میراث کهن ادبی و معرفی آن به کودکان و نوجوانان بخشی از موزه را به روایت های شاهنامه اختصاص داده است و در روزهای پایانی 1404 ( اسفند ماه) بازنمایی سه بعدی داستان زال و سیمرغ را با کمک گروهی از هنرمندان به پایان رسانده است. داستان زال وسیمرغ ، روایت کودکی زال ـ از رهاشدگی ، پرورش نزد سیمرغ تا بازگشت او به زابل و آغاز پهلوانی ـ در چندین فریم به نمایش در آمده است.
بیشتر بخوانید: شاهنامه منبع غنی ادبیات داستانی برای نوجوانان
روایات کودکی از شاهنامه
آشنایی با کتابهای مناسب شاهنامهخوانی با کودک
نسخههای خطی
مفتاحالفضلا
نسخه خطی منحصر به فرد یک واژهنامه فارسی مصور است که حدود نیمه دوم سده نهم نوشته شده است. این نسخه خطی 22 باب دارد در شرح معنای واژهها، نامها، جانوران، گیاهان، افزارها، بازیها، ... در بعضی موارد، ضمن شرح کوتاهِ معنی کلمه فارسی، مترادف آن به زبان هندی هم آورده شده است.چند تصویر از این مجموعه زیبا، چند بازیها و اسباببازیهای کودکان و نوجوانان آن دوره را بازنمایی کرده که برخاسته از فرهنگ حوزه تمدن ایرانی است، مانند: لَهَفْتَانَ (عروسک)، فَرْمُوْکَ (یویو)، زِیَادَ (نردبازی)، کُورشْتَ (اسب چوبی) و ...
نسخههای خطی در موزه ایرانک
موش و گربه
نظامالدین عبید زاکانی در سده هشتم، پس از یورش مغولان به ایران، در قزوین به دنیا آمد. عبید زاکانی در شعر و ادب فارسی جایگاه ویژهای دارد، اما او بیش از همه با روایت «موش و گربه» میشناسند.. این اثر که به زبان ساده و کودکانه نوشته شده، قصیدهای است بلند که روایت ریاکاری گربهای از گربههای کرمان، زاهد و عابد شدن او پس از سالها دریدن موشها، فریب خوردن موشها، جنگ میان موشها و گربهها، چیرگی سپاه موشان بر سپاه گربکان و ... را در خود دارد. در ادبیات کودکان دوره پس از اسلام و در سدههای میانی، هیچ اثری به جایگاه این روایت نمیرسد.
مکتبخانه
مکتب یا مکتبخانه، بخشی از فرهنگ اسلامی آموزش سواد پایه است که ابتدا درون مسجدها و سپس بیرون یا پیرامون مسجدها یا در خانه مکتبدار راهاندازی شد تا علم قرائت که ویژه خواندن قرآن بود به کودکان آموزش داده شود. پایه و بنیاد مکتبخانه آموزش دینی است. . در ایران، پیش ازاسلام، فرهنگ دبستانی رواج داشت که ویژه کودکان فرادست بود. با آمدن مکتب، هر کودکی میتوانست باسواد شود. نظام درسی مکتبخانه، ویژگیهای خود را داشت. گردهمنشینی، و رو در رو نشستن با استاد از برجستهترین آنها است. مکتبدار مرد را ملا، زن را ملاباجی، و شاگرد مکتبدار را که از همان بچههای مکتبی بود، خلیفه می گفتند. لوازمِ نوشتن لوح بود که با گچ، یا قلم و دوات سیاه روی آن مینوشتند. خوشخط نویسی امتیاز بزرگی در سنجش سواد بود. تنبیه کف پاها با چوب فلک یا چوب به دست گرفتن استاد و ترکه خواباندن در کف انگشتان نازک کودکان یکی از کارهای ضروری در آموزش مکتبخانهای به شمار میرفت. شیوه سوادآموزی در آن بسیار دشوار بود و با آموزش الفبا شروع میشد. برخی مکتبداران، از شیوه کلامی برای توصیف اجزای الفبا استفاده میکردند، مانند:
الف، نقطه ندارد/ ب، یکی به زیر دارد/ ت، دو تا به سر دارد/ ج، یکی تو شکم دارد/ ح، هیچی ندارد/ واو، سر قُمبلی دارد/ ...
بیشتر بخوانید: معرفی و بررسی کتاب «سه جلدی ادبیات مکتبخانهای ایران»
چیدمان مکتبخانه در موزه ایرانک
طوطی و بقال
معرفی ادبیات کهن ایران به نسل جوان یکی از وظایف مهم موزه کودکی ایرانک است. حکایت «طوطی و بقال» از مثنوی معنویِ مولانا ، یکی از برجستهترین روایتهای ادبیات کلاسیک فارسی است که در موزه کودکی ایرانک در قالبی نو از روایت و تصویرگری به نمایش در آمده است تا کودکان و نوجوانان امروزی بتوانند در هم کنشی با این سازه جذاب نمایشی درک بهتری از این اثر ادبی کهن بدست آورند.
قسمتهای دیگر موزه را در لینکها زیر ببینید: